كه ارسطو فقط يك قسمش را ذكر كرده است . آن قسمى كه على سبيل الاستحاله بود بدين صورت بود كه چيزى از متكوّنٌ منه زايل شود و چيز ديگر بر آن عارض گردد ، مثل يصيرالماء هواءً . ولى گفتيم كه در استكمال ، چيزى زايل نمىشود كه اين خود بر دو قسم است : گاهى على سبيل الدفع است و گاهى على سبيل الحركة . بنابراين هميشه يك‌جور نيست . ارسطو وقتى علىسبيل الاستكمال را بيان مىكند همان صورت حركت را بيان مىكند ، يعنى صورتى كه شئ متكوّنٌ منه تدريجاً به شئ كائن تبديل مىشود . پس او استكمال تدريجى را بيان كرده است ، يعنى استكمالى كه از طريق حركت است ولو اينكه اين حركت در اعراض رخ دهد . يصيرالصبى رجلًا تدريجاً ، يستكمل برجولية تدريجاً اى آناً فآناً . به عقيدهء ارسطو و شيخ جوهر به هر حال ثابت است ؛ تغييرات كمّى و كيفى كه در صبى پيدا شد ، در نهايت امر اسمش رجوليت مىشود . صبى جوهرى است كه در او يك سلسله تغييرات كمّى و كيفى پيدا مىشود و رجل مىگردد . اين تغييرات همه تدريجى و على سبيل‌الحركة است . ما يك سلسله تغييرات دفعى هم داريم كه استكمال هست ولى تغيير تدريجى نيست ، بلكه تغيير دفعى است ، مثل كون العالِم من‌الجاهل ، تبديل شدن جاهل به عالم . در اينجا حركتى در كار نيست كه تدريجاً جاهل خود به خود تبديل به عالم شود ، همان‌طور كه صبى رجل مىشد . [ ممكن است ] كه مثلًا در يك وقت در اثر تعلم يا تفكر شخص عالم شود . بنابراين بيان ارسطو شامل استكمالات دفعى نيست . علاوه بر اين ، استكمالات تدريجى هم كه ارسطو آن را بيان كرده خود بر دو قسم است كه بيان ارسطو فقط شامل يك قسم آن است و قسم ديگر را شامل نمىشود . پس اين يك ايراد كه بر حرف ارسطو وارد شده كه ارسطو استيفاى اقسام را نكرده است . - در استكمال دفعى ماده‌اى نيست كه استكمال شود . استاد : دفعى و غير دفعى فرق نمىكند . - اينكه شما مىفرماييد جاهل عالم مىشود ، در اينجا ماده‌اى نيست كه